Kontakt Strona główna Pliki do pobrania english

NEWSLETTER

Podaj swój adres e-mail:

Droga Otwocka ku samorządności

autor: Andrzej Barański

 Początek drogi Otwocka ku samorządności sięga przełomu XIX-XX w. i ściśle wiąże się z kształtowaniem lokalnych więzów społecznych. Jednak źródeł tego procesu należy upatrywać w reformie uwłaszczeniowej z 1866 r., która spowodowała, że znaczne obszary ziemskie w okolicach Otwocka i Świdra uległy parcelacji między włościan.

Sytuacja właścicieli dóbr otwockich stała się wówczas bardzo trudna. Tanią siłę roboczą, której dotąd dostarczał chłop pańszczyźniany, trzeba było teraz zastąpić drogo opłacaną pracą najemną. Następuje więc stopniowe wyzbywanie się gruntów folwarczych. Handel i parcelacja przybrały na sile w latach 80., gdy wsie Wille Otwockie i Wille Świderskie stały się modnymi podwarszawskimi terenami wypoczynku letniego. Na gruntach tych powstało dużo domów letniskowych, których właścicielami byli głównie ludzie średniozamożni: kolejarze, pracownicy poczty, właściciele sklepów, rzemieślnicy, bogatsi chłopi i osoby napływowe z Warszawy. Spory odsetek właścicieli stanowili Żydzi. Na początku XX w. w samym tylko Otwocku było około 600 willi letniskowych i działały już pierwsze sanatoria oraz pensjonaty.
Napływ sezonowy ludności wielkomiejskiej stwarzał dla miejscowych władz administracyjnych nowe, nieznane problemy. Były one trudne dla gminy rolniczej – mieszczącej się w odległym Karczewie, w skład której wchodził Otwock. W tej sytuacji swoje sprawy właściciele willi postanowili wziąć we własne ręce. We wrześniu 1900 r., pod przewodnictwem naczelnika straży ziemskiej powiatu nowomińskiego odbyło się zebranie właścicieli, które wybrało sołtysa (Stanisława Czarneckiego) i zastępcę (Walentego Chłopeckiego). Właśnie to wydarzenie można uznać za pierwszy oficjalny krok społeczności otwockiej ku samorządności. Odtąd bowiem zebranie gminne właścicieli Willi Otwockich miało być formą wyrażania woli ogółu, wiążącą dla władzy lokalnej.
Jak trudne było rozwiązywanie nowych problemów, świadczy fakt, że dla wsparcia działań sołtysa zebranie gminne, w marcu 1901 r., powzięło postanowienie utworzenia 12-osobowego tzw. komitetu gospodarczego, w skład którego weszli m.in. dr W. Wroński, inż. S. Schmidt, St. Dobraczyński, E. Kasperowicz i adw. M. Żbikowski. Dużym osiągnięciem zebrania gminnego było doprowadzenie do założenia w Otwocku centrali telefonicznej (przy ul. Kościelnej) i jak się dowiadujemy, w 1906 r. już szesnastu właścicieli willi posiadało telefony. Inną ważną inwestycją stała się budowa elektrowni, uruchomionej w 1911 r. 
Sława Otwocka jako uzdrowiska dla chorych na gruźlicę sprawiła, że coraz więcej osób osiedlało się tu na stałe. Coraz mocniej rosło też poczucie wspólnoty miejscowego społeczeństwa. Zaowocowało to doniosłą inicjatywą wyłączenia Willi Otwockich z gminy Karczew i utworzenia nowej gminy o odrębnym, uzdrowiskowym charakterze. Tak też postanowiło zebranie gminne w kwietniu 1908 r. i wystąpiło z odpowiednią petycją do władz. Ociężała carska machina administracyjna nieskora była jednak do szybkich decyzji.
Tymczasem Warszawskie Towarzystwo Przeciwgruźlicze w 1909 r. założyło w Otwocku Stację Dezynfekcyjną, której tzw. komisję wykonawczą stanowili miejscowi społecznicy: dr Geisler, mgr Białobrzeski i właściciel miejscowej apteki. To ważne wydarzenie świadczyło o docenianiu Otwocka jako uzdrowiska i o zaufaniu środowisk lekarskich do miejscowego aktywu. Podstawowym zadaniem Stacji było zapewnienie właściwego stanu sanitarnego domów letniskowych, przez prowadzenie okresowych czynności dezynfekcyjnych kwater, które zajmowali kuracjusze.
W czerwcu 1912 r., odbyło się z udziałem zastępcy naczelnika powiatu nowomińskiego, zebranie gminne, na którym zgromadzeni po raz kolejny wyrazili swą wolę wydzielenia wsi Wille Otwockie i Wille Świderskie z gminy Karczew. Żądania tym razem były już bardziej skonkretyzowane. Nowa jednostka terytorialna o nazwie “gmina otwocka”, zasięgiem terytorialnym miałaby obejmować obszar około 20 wiorst kwadratowych (około 2100 m2), na którym znajdowało się około 1000 willi o wartości 5 milionów rubli. W uzasadnieniu podano, że Otwock posiada wszelkie cechy miejscowości leczniczej z możliwością spełnienia wymogów sanitarnych identycznych, jakie obowiązują w takich uzdrowiskach jak Ciechocinek lub Druskienniki.
Najważniejszą jednak i niekwestionowaną rolę w procesie dążenia Otwocka ku samorządności odegrało Towarzystwo Przyjaciół Otwocka, powołane w 1912 r. z inicjatywy dr. Wł. Czaplickiego. Celem Towarzystwa było m.in.: ...oświetlenie elektrycznością, ułożenie chodników i wprowadzenie innych niezbędnych urządzeń kulturalnych w pomienionej miejscowości – ten skromny zapis w istocie był tylko programem minimum. W skład zarządu weszli tak znani miejscowi działacze, jak: dr Wł. Czaplicki – prezes, dr A. Wizel – wiceprezes, E. Kasperowicz – sekretarz, inż. S. Szmidt – skarbnik oraz członkowie: dr J. Geisler, dr H. Cybulski, A. Kowalski, inż. Sierkowski, J. Pragier, H. Weltstraub i St. Żaryn. Działalność swą rozpoczęło w 1913 r., przejmując od zebrania gminnego funkcję lokalnej reprezentacji. Twórcze i pełne inicjatyw organizacyjnych, gospodarczych, kulturalnych i oświatowych, okazało się bardzo skuteczne. Już na samym początku działalności, bo w 1913 r., udało się Towarzystwu zrealizować kilka wcześniejszych trudnych projektów, np.: utworzenia ochotniczej straży ogniowej (projekt Eugeniusza Zaleskiego) i zorganizowania dla potrzeb kuracjuszy biura adresowego wolnych kwater. Na jednym z pierwszych posiedzeń podjęto uchwały o charakterze porządkowym, dotyczącym np.: powołania komisji sanitarnej, utworzenia wytwórni płyt chodnikowych i wprowadzenia zasady rekomendacji stróżów przy ubieganiu się o pracę. Jako ciekawostkę warto podać, że Towarzystwo wielokrotnie podejmowało projekt uruchomienia szerokotorowej kolei elektrycznej Otwock – Warszawa, z możliwością wjazdu pociągów do śródmieścia po torach tramwajowych.
Wybuch wojny w 1914 r. tylko na krótko przerwał działalność Towarzystwa. Już bowiem w marcu 1915 r. członkowie Towarzystwa uruchomili tanią kuchnię dla ubogiej ludności, nieco później bibliotekę ludową i bezpłatne biuro porad prawno-informacyjnych. Zorganizowano też naukę dla dzieci, nie mogących uczyć się w otwockiej szkole z powodu braku miejsc.
Gdy w sierpniu 1915 r. Niemcy zajęli Warszawę i utworzyli generałgubernatorstwo, Towarzystwo postanowiło wznowić starania o wydzielenie Otwocka z gminy Karczew.
Dnia 9 listopada 1916 r., na mocy rozporządzenia szefa administracji niemieckiej Otwock uzyskał prawa miejskie, kończąc długą drogę miejscowego społeczeństwa w dążeniach ku samorządności.
W ten sposób zebranie gminne, a potem Towarzystwo Przyjaciół Otwocka stały się swego rodzaju szkołą kadr dla przyszłych władz samorządowych. Bez twórczej pracy organicznej tych dwóch społecznych gremiów o wiele trudniej byłoby, już w warunkach niepodległego kraju, podjąć trud skutecznego władania miastem